કચ્છ યુનિવર્સિટીમાં ઉપયોગી સંશોધન : શુદ્ધ સ્ટીવિયોલ ગ્લાયકોસાઇડ આધારિત કુદરતી સ્વીટનરના ફોર્મ્યુલેશન માટે પેટન્ટ પબ્લીશ થઇ

ક્રાંતિગુરુ શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા કચ્છ યુનિવર્સિટી અને તેના સંશોધકોના પ્રયાસોએ ખાદ્ય ઉદ્યોગમાં એક
નવો સીમાચિહ્ન સ્થાપિત કર્યો છે. યુનિવર્સિટીએ ‘એ ફોર્મ્યુલેશન ઑફ પ્યુરિફાઇડ સ્ટીવિયોલ
ગ્લાયકોસાઇડ ઍઝ નેચરલ સ્વીટનર’ (શુદ્ધ સ્ટીવિયોલ ગ્લાયકોસાઇડ આધારિત કુદરતી સ્વીટનરનું
ફોર્મ્યુલેશન) માટે ભારતીય પેટન્ટ (પેટન્ટ અરજી નંબર: ૨૦૨૬૨૧૦૬૧૧૫૪) મેળવી છે. આ
પેટન્ટની પ્રકાશન તારીખ ૧૦ જુલાઈ, ૨૦૨૬ છે.
આ શોધ સ્ટીવિયા રેબાઉડિયાના બર્ટોની (Stevia rebaudiana Bertoni) છોડના પાંદડામાંથી
મળતા સ્ટીવિયોલ ગ્લાયકોસાઇડ્સને શુદ્ધ સ્વરૂપમાં રજૂ કરે છે. સ્ટીવિયા એ એસ્ટેરેસી
(Asteraceae) કુળનો એક બારમાસી છોડ છે, જેનાં પાંદડાંમાં કુદરતી રીતે ગળપણ આપનારા તત્વો
એકઠા થાય છે. આ ગ્લાયકોસાઇડ્સ સામાન્ય ખાંડ (સુક્રોઝ) કરતાં ૨૦૦ થી ૩૦૦ ગણા વધુ મીઠા
હોય છે，જ્યારે તેમાં કેલરીનું પ્રમાણ નહિવત્ હોય છે અને લોહીમાં શુગરના સ્તર પર કોઈ અસર
થતી નથી.
વૈશ્વિક બજારની તેજી: તકોનો સાગર
સ્ટીવિયા આધારિત ઉત્પાદનોની માંગ આજે વૈશ્વિક સ્તરે ઝડપથી વધી રહી છે. આંકડાઓ પોતે જ
આ વાતનો પુરાવો છે:
વૈશ્વિક કુદરતી ગળપણ (Natural Sweeteners) બજાર: વર્ષ ૨૦૨૫માં આ બજારનું કદ આશરે
૩૧.૫ અબજ ડોલર (લગભગ ૨.૬ લાખ કરોડ રૂપિયા) હોવાનો અંદાજ છે, જે ૨૦૩૨ સુધીમાં
૪૮.૪ અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાની ધારણા છે.
વૈશ્વિક સ્ટીવિયા બજાર: ૨૦૨૫માં તેનું મૂલ્ય આશરે ૦.૯-૧.૦ અબજ ડોલર (લગભગ ૮,૫૦૦
કરોડ રૂપિયા) હોવાનો અંદાજ છે, અને ૨૦૩૦ સુધીમાં તે ૧૦-૧૨% ના દરે વૃદ્ધિ પામે તેવી
શક્યતા છે. અન્ય અંદાજો પ્રમાણે, ૨૦૨૫માં આ બજાર ૮૨૦ મિલિયન ડોલર (લગભગ ૭,૦૦૦
કરોડ રૂપિયા) હતું, જે ૨૦૩૧ સુધીમાં ૧.૪ અબજ ડોલર (લગભગ ૧૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા)
થવાની ધારણા છે.
વૈશ્વિક સ્ટીવિયોલ ગ્લાયકોસાઇડ્સ બજાર: એક અહેવાલ મુજબ ૨૦૨૫માં તેનું મૂલ્ય ૪.૫ અબજ
ડોલર (લગભગ ૩૮,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા) હતું, અને ૨૦૩૨ સુધીમાં તે ૬.૨ અબજ ડોલર (લગભગ
૫૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા) સુધી પહોંચવાની ધારણા છે.

ભારતીય સ્ટીવિયા બજાર: ભારતમાં પણ આ બજાર ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. ૨૦૨૫માં ભારતીય
સ્ટીવિયા બજારનું કદ આશરે ૭.૮ કરોડ ડોલર (લગભગ ૬૫૦ કરોડ રૂપિયા) હોવાનો અંદાજ છે, જે
૨૦૩૪ સુધીમાં ૧૩.૪૬ કરોડ ડોલર (લગભગ ૧,૧૨૦ કરોડ રૂપિયા) થાય તેવી ધારણા છે. કચ્છ
યુનિવર્સિટીની આ શોધ ભારતને આ વધતા બજારમાં સ્વદેશી ટેક્નોલોજી અને ઉત્પાદન સાથે
મજબૂત સ્થાન આપી શકે છે.
ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે વરદાન
સ્ટીવિયોલ ગ્લાયકોસાઇડ્સ ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ખાસ કરીને ફાયદાકારક છે. હાલમાં
વિશ્વભરમાં ૫૩ કરોડથી વધુ પુખ્ત વયના લોકો ડાયાબિટીસથી પીડાય છે, જ્યારે ભારતમાં આ
આંકડો આશરે ૧૦.૧ કરોડ (૧૦૧ મિલિયન) જેટલો છે. આ વધતી જતી સમસ્યા વચ્ચે, સ્ટીવિયા
આધારિત ઉત્પાદનો માટેની માંગ સતત વધી રહી છે.
આ ક્ષેત્રમાં પહેલેથી જ અનેક પેટન્ટ થઈ ચૂકી છે, જે આ દિશામાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનની તીવ્રતા
દર્શાવે છે:
હાઈ-પ્યોરિટી સ્ટીવિયોલ ગ્લાયકોસાઇડ્સ માટેની પેટન્ટ, જે ખાસ કરીને ડાયાબિટીસના દર્દીઓ
અને લો-કાર્બોહાઇડ્રેટ આહાર લેનારાઓ માટે યોગ્ય છે.
સ્ટીવિયોસાઇડ બ્લડ સુગર લેવલ ઘટાડી શકે છે તે અંગેના અભ્યાસોને આધારે પેટન્ટ.
ટાઇપ ૧ અને ટાઇપ ૨ ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં હાઈપરગ્લાયકેમિયા (લોહીમાં શુગરનું વધુ પ્રમાણ)
ઘટાડવા માટે સ્ટીવિયોલ ગ્લાયકોસાઇડ ધરાવતી કમ્પોઝિશન.
ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ (ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર) અને તેનાથી સંબંધિત બિમારીઓની સારવાર માટે
સ્ટીવિયોલ અથવા આઇસોસ્ટીવિયોલના ઉપયોગની પેટન્ટ.
શું છે આ પેટન્ટની ખાસિયત?
પેટન્ટમાં દર્શાવેલ ફોર્મ્યુલેશનમાં સ્ટીવિયા રેબાઉડિયાના છોડમાંથી મેળવેલા શુદ્ધ સ્ટીવિયોલ
ગ્લાયકોસાઇડના જલીય અર્ક (aqueous extracts) અને અન્ય ઉત્તેજક તત્વો (excipients)નો
સમાવેશ થાય છે. આ ફોર્મ્યુલેશનની તૈયારીની પ્રક્રિયા પણ પેટન્ટનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
પરંપરાગત સ્ટીવિયા નિષ્કર્ષણ અને શુદ્ધિકરણ પ્રક્રિયાઓમાં ઘણી વખત ઓછી કાર્યક્ષમતા, વધુ ઊર્જા
ખર્ચ અને પર્યાવરણીય અસર જોવા મળે છે. આ નવી ફોર્મ્યુલેશન આ ખામીઓને દૂર કરીને વધુ
સ્વચ્છ, ટકાઉ અને ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન આપવાનો દાવો કરે છે.
આ શોધ શા માટે મહત્વની છે?

આજના યુગમાં ડાયાબિટીસ, મેદસ્વીપણા (obesity) અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવી બિમારીઓ વધી
રહી છે. કૃત્રિમ ગળપણ (artificial sweeteners)ના સ્વાસ્થ્ય પર થતા પ્રતિકૂળ અસરો વિશે પણ
વિજ્ઞાન સતત ચેતવણી આપે છે. આવા સંજોગોમાં, કુદરતી, શૂન્ય-કેલરી અને સ્વાસ્થ્યવર્ધક
ગળપણની માંગ સતત વધી રહી છે.
સ્ટીવિયોલ ગ્લાયકોસાઇડ્સ અનેક સ્વાસ્થ્યલક્ષી ફાયદાઓ ધરાવે છે:
બ્લડ સુગર નિયંત્રણ: તે લોહીમાં શુગરનું સ્તર વધાર્યા વિના મીઠાશ આપે છે, જે ડાયાબિટીસના
દર્દીઓ માટે વરદાન સમાન છે.
વજન નિયંત્રણ: કેલરી-મુક્ત હોવાને કારણે તે વજન ઘટાડવામાં સહાયક છે.
હૃદય આરોગ્ય: તે બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલના સ્તરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
બળતરા વિરોધી અને એન્ટીઑકિસડન્ટ ગુણધર્મો: તે શરીરમાં થતી બળતરા ઘટાડે છે અને કોષોને
નુકસાનથી બચાવે છે.
આ શોધમાં યોગદાન આપનાર શોધકો (Inventors) છે:
૧. ડૉ. વિજયકુમાર રાણાભાઈ રામ
૨. બિજલ મુલેન્દુભાઈ શુક્લા
૩. નિખિલ જગદીશ પ્રજાપતિ
૪. ભારતકુમાર અનિલકુમાર લોનિયા
૫. સોમિયા અનમ
આ પેટન્ટ માટેનું સંશોધન કાર્ય ડૉ. વિજય રામ (એસોસિએટે પ્રોફેસર, રસાયણશાસ્ત્ર ભવન, કચ્છ
યુનિવર્સિટી, ભુજ ) ના માર્ગદર્શનમાં બિજલ એમ. શુક્લ, નિખિલ પ્રજાપતિ, ભરત લોણીયા દ્વારા
સંયુક્ત રીતે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું છે. સોમિયા અનમ દ્વારા સંશોધન માટે જરૂરી સુવિધાઓ પૂરી
પાડવામાં આવી હતી. સંશોધકોએ જણાવ્યું હતું કે કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી આરોગ્યપ્રદ અને સુરક્ષિત
વિકલ્પો વિકસાવવાના હેતુથી આ સંશોધન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.

આગળનો રસ્તો આ પેટન્ટ હાલમાં પરીક્ષણ (examination)ની રાહ જોઈ રહી છે. એકવાર તેને અંતિમ મંજૂરી
મળી જાય, પછી આ ટેક્નોલોજીને વ્યાપારી સ્વરૂપ આપી શકાશે. આનાથી ખાંડના વિકલ્પ તરીકે એક

સ્વસ્થ, કુદરતી અને સસ્તું ઉત્પાદન બજારમાં આવી શકે છે. કચ્છ યુનિવર્સિટીની આ શોધ માત્ર
યુનિવર્સિટી માટે જ નહીં, પરંતુ ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના સપનાને સાકાર કરવાની દિશામાં એક
મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. આ ટેક્નોલોજી વૈશ્વિક સ્તરે વધતા જતા કુદરતી ગળપણના બજારમાં ભારતને
એક અગ્રણી સ્થાન અપાવી શકે છે અને ડાયાબિટીસ જેવી વૈશ્વિક બિમારી સામે લડવામાં મોટો
ફાળો આપી શકે છે. આ ઉપયોગી સંશોધન કરવા બદલ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સલેર ડો. મોહન
પટેલ અને રજીસ્ટાર ડો. અનિલ ગોર દ્વારા અભિનંદન આપવામાં આવ્યા છે.