દિવાળીનો ઇતિહાસ અને પૌરાણિક માન્યતાઓદિવાળી સાથે અનેક ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક પ્રસંગો જોડાયેલા છે:
સૌથી પ્રચલિત માન્યતા મુજબ, ભગવાન શ્રીરામ ૧૪ વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કરી અને લંકાપતિ રાવણનો વધ કરીને સીતાજી અને લક્ષ્મણજી સાથે અયોધ્યા પાછા ફર્યા હતા. અયોધ્યાવાસીઓએ પોતાના પ્રિય રાજાના સ્વાગતમાં સમગ્ર નગરને દીપમાળાઓથી પ્રકાશિત કર્યું હતું.
- માતા લક્ષ્મીનું પ્રાગટ્ય:
હિન્દુ માન્યતા અનુસાર કાર્તિક અમાસના દિવસે દેવતાઓ અને દાનવો દ્વારા કરાયેલા સમુદ્રમંથનમાંથી ધન અને સમૃદ્ધિની દેવી માતા લક્ષ્મી પ્રગટ થયા હતા. તેથી દિવાળીની રાત્રે લક્ષ્મીપૂજન કરવામાં આવે છે. - રાજા વિક્રમાદિત્યનો રાજ્યાભિષેક:
પ્રાચીન સમયમાં મહાન ન્યાયપ્રિય અને પરાક્રમી રાજા વિક્રમાદિત્યનો રાજ્યાભિષેક પણ આ જ દિવસે થયો હતો, જેની યાદમાં વિક્રમ સંવતનો આરંભ થયો હતો. - ભગવાન મહાવીરનું નિર્વાણ (જૈન ધર્મ):
જૈન પરંપરા અનુસાર આ દિવસે જૈન ધર્મના ૨૪મા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીર સ્વામીને મોક્ષ (નિર્વાણ) પ્રાપ્ત થયો હતો. તેથી જૈન ધર્મમાં પણ આ દિવસનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ છે.
૨. દિવાળીનો પ્રસંગ શા માટે ઉજવાય છે? (મહત્વ)
દિવાળી મુખ્યત્વે નીચેના કારણોસર ઉજવવામાં આવે છે: - નવી શરૂઆત અને સમૃદ્ધિ: જીવનમાં સુખ, શાંતિ, આરોગ્ય અને સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ મેળવવા માટે લક્ષ્મીજી અને ગણેશજીની પૂજા કરાય છે.
- અંધકાર અને નકારાત્મકતાનો નાશ: ઘર અને મનમાંથી અહંકાર, આળસ અને નકારાત્મક ઊર્જા દૂર કરી સકારાત્મકતા ફેલાવવાનો આ પ્રસંગ છે.
- સામાજિક એકતા અને પ્રેમ: જૂના મનદુઃખ ભૂલીને એકબીજાને ભેટવું, મિઠાઈ વહેંચવી અને નવા વર્ષની શુભેચ્છાઓ પાઠવવી.
૩. ગુજરાતમાં દિવાળીની વિશેષ ઉજવણી
ગુજરાતમાં દિવાળીનો તહેવાર પાંચથી છ દિવસ સુધી ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે:
| દિવસ | ઉત્સવ | ગુજરાતમાં ઉજવણીનું મહત્વ |
|—|—|—|
| ૧. વાઘબારસ / ગોવત્સ દ્વાદશી | આસો વદ બારસ | ગાય અને વાછરડાની પૂજા થાય છે તથા સરસ્વતી પૂજન કરાય છે. |
| ૨. ધનતેરસ | આસો વદ તેરશ | સોનું, ચાંદી, વાસણો અને લક્ષ્મીજીની પૂજા થાય છે. ધન્વંતરિ જયંતી પણ મનાવાય છે. |
| ૩. કાળી ચૌદશ | આસો વદ ચૌદશ | નરકાસુર વધની યાદમાં ઉજવાય છે. ઘરમાંથી અશુભ શક્તિઓ દૂર કરવા અને હનુમાન પૂજન માટે જાણીતો દિવસ. |
| ૪. દિવાળી | આસો વદ અમાસ | વર્ષનો છેલ્લો દિવસ. ગુજરાતના વેપારીઓ માટે આ દિવસ ચોપડા પૂજન માટે અત્યંત મહત્વનો છે. |
| ૫. બેસતું વર્ષ (નૂતન વર્ષ) | કારતક સુદ પડવો | વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ. લોકો એકબીજાને “સામેલગીરી” કે “સાલમુબારક” કહી નવી શરૂઆત કરે છે. |
| ૬. ભાઈબીજ | કારતક સુદ બીજ | ભાઈ-બહેનના પ્રેમનું પ્રતીક. બહેન ભાઈને ઘેર જમાડે છે અને તેના દીર્ઘાયુની પ્રાર્થના કરે છે. |
ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં દિવાળી માત્ર ધાર્મિક તહેવાર નથી, પરંતુ વેપાર-રોજગારના નવા હિસાબ-કિસાબ, પરિવારોનું મિલન અને આશા-ઉલ્લાસનું પ્રતીક છે.
શું તમે ગુજરાતમાં દિવાળીના ચોપડા પૂજન કે અન્ય કોઈ વિશિષ્ટ પરંપરા વિશે વધુ જાણવા માંગો છો?
