તાપમાન નિયંત્રિત કરવાથી લઇને શહેરોમાં ફરીથી જૈવ વિવિધતાને સક્રીય કરવામાં અર્બન ફોરેસ્ટનો નોંધપાત્ર ફાળો

આજે સમગ્ર વધતા શહેરીકરણના કારણે શહેરો વધુ ગરમ બની રહ્યા છે., શહેરોમાં જૈવ વિવિધતા નાશ પામી રહી છે, ઇમારતો, ઉદ્યોગો અને વાહનોની સંખ્યા વધવાને કોંક્રિટના જંગલો બનેલા શહેરોમાં વસતા મનુષ્યો કુદરતી વાતાવરણથી દુર થઇ ગયા છે. આવા સમયમાં પ્રદૂષણ મુક્ત અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ જીવન જીવવા માટે ‘અર્બન ફોરેસ્ટ’ એટલે કે શહેરી જંગલોનો ખ્યાલ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ રહ્યો છે.
અર્બન ફોરેસ્ટ એટલે શું?
રાજ્ય સરકાર ગ્રીન ગુજરાત ક્લિન ગુજરાતના મંત્ર સાથે શહેરીજનોને શુધ્ધ હવા માટે હરિયાળું સુરક્ષા કવચ આપવા કટિબધ્ધ છે. આ માટે રાજ્યના શહેરોમાં વન વિભાગ દ્વારા અર્બન ફોરેસ્ટનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. અર્બન ફોરેસ્ટ એટલે શહેરની અંદર અથવા તેની આજુબાજુના ખાલી વિસ્તારોમાં વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી ઉગાડવામાં આવતા નાના કે મોટા જંગલો. આમાં સ્થાનિક આબોહવાને અનુકૂળ હોય તેવા વૃક્ષો, છોડ અને વેલાઓનું વાવેતર કરીને એક કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ (પરિતંત્ર) તૈયાર કરવામાં આવે છે. હાલમાં ભારતમાં અને ખાસ કરીને ગુજરાતમાં ‘મિયાવાકી પદ્ધતિ’ (Miyawaki Method) દ્વારા ખૂબ જ ટૂંકા સમયમાં ગીચ શહેરી જંગલો બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. જે શહેરીજનો માટે લાભદાયક બની રહ્યા છે.
શહેરી જંગલોની મુખ્ય જરૂરિયાત અને ફાયદા –
૧. પર્યાવરણીય સંતુલન હવાનું શુદ્ધિકરણ: શહેરી જંગલો હવામાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ જેવા હાનિકારક વાયુઓને શોષી લે છે
અને પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઓક્સિજન આપે છે. તે વાતાવરણમાં રહેલા ધૂળના રજકણોને પણ ફિલ્ટર કરે છે  તાપમાન પર નિયંત્રણ: ઉનાળામાં સિમેન્ટ અને ડામરના રસ્તાઓને કારણે શહેરોમાં અતિશય ગરમી વર્તાય છે, જેને ‘અર્બન હીટ
આઇલેન્ડ ઇફેક્ટ’ કહે છે. વૃક્ષોનો છાંયડો અને બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા આ ગરમીને ૨ થી ૫ ડિગ્રી સુધી ઘટાડી શકે છે.
 ધ્વનિ પ્રદૂષણમાં ઘટાડો: ગીચ વૃક્ષોની હારમાળા વાહનો અને ફેક્ટરીઓના મોટા અવાજોને શોષી લે છે, જેનાથી આસપાસના વિસ્તારોમાં શાંતિ જળવાય છે.
૨. જૈવવિવિધતાનું રક્ષણ
 પશુ-પંખીઓનું ઘર: શહેરીકરણને કારણે ચકલીઓ, પતંગિયા, ખિસકોલી અને અન્ય નાના જીવો નાશ પામી રહ્યા છે. અર્બન ફોરેસ્ટ આ જીવોને સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન અને ખોરાક પૂરો પાડે છે.  જમીન અને પાણીનું રક્ષણ: વૃક્ષોના મૂળ વરસાદના પાણીને જમીનમાં ઉતારવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી ભૂગર્ભ જળના તળ
ઊંચા આવે છે અને ચોમાસામાં રોડ પર પાણી ભરાવાની સમસ્યા ઘટે છે.
૩. માનવ સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક ફાયદા
 માનસિક તણાવમાંથી મુક્તિ: સિમેન્ટના પાકા મકાનો વચ્ચે લીલોતરી જોવાથી અને પક્ષીઓનો કલરવ સાંભળવાથી લોકોનો માનસિક તણાવ દૂર થાય છે.  આરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી: આ જંગલો સ્થાનિક નાગરિકો માટે વૉકિંગ, જોગિંગ, યોગા અને ધ્યાન કરવા માટે એક ઉત્તમ અને શુદ્ધ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

અર્બન ફોરેસ્ટના મુખ્ય ફાયદાઓ
૧. પર્યાવરણીય ફાયદા  શુદ્ધ હવા: વૃક્ષો હવામાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) શોષી લે છે અને ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે. તે હવામાં રહેલા રજકણો અને પ્રદૂષકોને ફિલ્ટર કરે છે.   તાપમાનમાં ઘટાડો: કોંક્રિટના બિલ્ડિંગોને કારણે શહેરોમાં વધતી ગરમીને વૃક્ષો પોતાના છાંયડા અને બાષ્પીભવન દ્વારા ઘટાડે છે.   ભૂગર્ભ જળમાં વધારો: જંગલો વરસાદના પાણીને જમીનમાં ઉતારવામાં મદદ કરે છે, જેથી પાણીના તળ ઊંચા આવે છે.
૨. આર્થિક અને શારીરિક ફાયદા  ઊર્જાની બચત: ઘરો અને ઓફિસોની આસપાસ વૃક્ષો હોવાથી વાતાવરણ ઠંડુ રહે છે, જેનાથી એસી (AC) નો વપરાશ અને વીજળીનું બિલ ઘટે છે.  માનસિક શાંતિ: શહેરી દોડધામ વચ્ચે આવા જંગલો લોકોને તણાવમુક્ત રાખવામાં અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સુધારવામાં મદદ કરે છે.  રમત-ગમત અને વોકિંગ: સ્થાનિક નાગરિકો માટે મોર્નિંગ વોક, કસરત અને બાળકો માટે રમવા માટે આ એક ઉત્તમ કુદરતી જગ્યા બને છે. 
૩. સામાજિક અને જૈવવિવિધતાના ફાયદા
 પશુ-પંખીઓનું આશ્રયસ્થાન: શહેરોમાં લુપ્ત થતા પક્ષીઓ, પતંગિયા અને ખિસકોલી જેવા નાના જીવોને રહેવા માટે આશ્રય મળે છે.  ધ્વનિ પ્રદૂષણમાં ઘટાડો: ગીચ વૃક્ષો રસ્તા પરના વાહનોના ઘોંઘાટને શોષી લે છે અને અવાજનું પ્રદૂષણ ઘટાડે છે. શહેરી વનીકરણ માટે ગુજરાત સરકારની પહેલ ગુજરાત સરકાર દ્વારા રાજ્યના શહેરોને પ્રદૂષણ મુક્ત અને હરિયાળા બનાવવા માટે વન વિભાગ અને શહેરી વિકાસ વિભાગના સંયુક્ત ઉપક્રમે અનેક નવતર યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, ‘વન કવચ’ યોજના (જાપાનીઝ મિયાવાકી પદ્ધતિ) હેઠળના જંગલો શહેરોમાં ‘ઓક્સિજન પાર્ક’ તરીકે કામ કરી રહ્યા છે.હરિત વન પથ યોજના હેઠળ રાજ્યના હાઇવે, કોસ્ટલ હાઇવે અને શહેરની આસપાસની ખાલી જમીનો પર લાખો રોપાઓનું વાવેતર કરીને ગ્રીન બેલ્ટ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેથી પ્રદૂષણ રોકી શકાય.‘એક પેડ મા કે નામ’ અભિયાન, સામાજિક વનીકરણ અને સાંસ્કૃતિક વનો તથા સ્ટ્રીપ પ્લાન્ટેશન અને ગ્રામ વન હેઠળ રસ્તાઓ, નહેરોની બંને
બાજુ વૃક્ષો વાવવા (સ્ટ્રીપ પ્લાન્ટેશન) અને પંચાયતોની ગૌચર જમીન પર ‘ગ્રામ વન’ બનાવી હરિયાળી વધારવાની યોજનાઓ પણ ખૂબ જ સફળ રહી છે. આમ, અર્બન ફોરેસ્ટ (શહેરી જંગલો) એ શહેરોના પ્રદૂષણને ઘટાડવા અને પર્યાવરણને સંતુલિત રાખવા માટેનો એક ઉત્તમ પ્રયોગ છે. કચ્છની વાત કરીએ તો કચ્છમાં શહેરોની આસપાસ જંગલ વધારવા માટે કામગીરી કરવામાં આવી રહી છે. જેમાં ભુજનું સ્મૃતિવન, સિંદુરવન,પુનીત વન, રક્ષકવન, માધાપર સર્વોદય સ્પોર્ટસ ખાતે અર્બન ફોરેસ્ટનું નિર્માણ, વન કવચ યોજના હેઠળ કચ્છમાં ૧૭ સ્થળ પર ૧૯ હેક્ટરમાં વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યા છે. આમ, આ વનો શહેરોને ઠંડા રાખવા કારગર સાબિત થઇ રહ્યા છે. ખાસ ઉદાહરણ જોઇએ તો, ભુજનું સ્મૃતિવન ફોરેસ્ટ
તાપમાન નિયંત્રિત કરવાથી લઇને ભુજ શહેરમાં ફરીથી જૈવ વિવિધતાને જીવંત કરી છે. અહીં પક્ષીઓ, કીટકો, પતંગિયા તથા પ્રાણીઓ માટે કુદરતી આશ્રયસ્થાન ઉભું થયું છે. ઘટાદાર વૃક્ષો પક્ષીઓ, ખિસકોલીઓ અને પતંગિયાઓ જેવા નાના જીવોને નવું ઘર અને આહાર પૂરું પાડી રહ્યા છે. શહેરોમાં દોડધામ ભરેલી જિંદગી વચ્ચે આ જંગલ લોકોને હરવા-ફરવા માટેનું શાંત વાતાવરણ પુરુ પાડવા સાથે તણાવ દૂર કરવાનું કેન્દ્ર બન્યું છે. અર્બન ફોરેસ્ટ એ માત્ર શોખની વસ્તુ નથી, પરંતુ આગામી પેઢીના અસ્તિત્વ માટેની અનિવાર્ય જરૂરિયાત છે. જો આપણે શહેરોને જીવવા લાયક રાખવા હોય, તો સરકારી પ્રયાસોની સાથે સાથે સામાન્ય નાગરિકોએ પણ વૃક્ષારોપણમાં ભાગ લેવો પડશે. “એક વ્યક્તિ, એક વૃક્ષ” ના સંકલ્પ સાથે જો દરેક શહેરીજન આગળ આવે, તો આપણા શહેરો ખરા અર્થમાં હરિયાળા અને તંદુરસ્ત બની શકશે.