કચ્છ માત્ર પુરાતત્વીય વારસો જ નહીં, પરંતુ પ્રાચીન ભૂસ્તરીય અને દરિયાઈ જીવનના રહસ્યો પણ પોતાની ધરતીમાં સાચવીને બેઠું છે.

કચ્છ માત્ર પુરાતત્વીય વારસો જ નહીં, પરંતુ પ્રાચીન ભૂસ્તરીય અને દરિયાઈ જીવનના રહસ્યો પણ પોતાની ધરતીમાં સાચવીને બેઠું છે.

મેઘપરના જીવા ટિંબો અને ગઢવારી વાડી જેવા વિસ્તારોમાં પુરાતત્વીય અભ્યાસ સાથે હવે ભૂસ્તરીય રચનાઓ અને સંભવિત પ્રાચીન દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિના અવશેષો અંગે પણ ધ્યાન દોરવામાં આવી રહ્યું છે.

ભુજ-ખારી નદી તથા તેની ઉપનદીઓના ઝાડકો અને ઝાડકી વિસ્તારમાં જોવા મળેલી કેટલીક રચનાઓને અશ્મિભૂત કોરલ રીફ અથવા પ્રાચીન દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિના અવશેષો હોવાની સંભાવના તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. કેટલાક નમૂનાઓમાં દરિયાઈ સ્પંજ, કોરલ રીફ અને અન્ય સમુદ્રી જીવો જેવી રચનાઓ જોવા મળતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.

જો વૈજ્ઞાનિક તપાસથી આ પુષ્ટિ થાય, તો તે સમયના છીછરા સમુદ્રનું પર્યાવરણ, તેમાં વસતા જીવો અને ભૂસ્તરીય ઉત્થાન પહેલાંના દરિયાઈ તળિયા વિશે મહત્વપૂર્ણ માહિતી મળી શકે છે.

આ માટે પુરાતત્વવિદો સાથે ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ, પેલિયોન્ટોલોજિસ્ટ્સ અને મરીન બાયોલોજિસ્ટ્સની સંયુક્ત તપાસ જરૂરી બની શકે છે. નમૂનાઓના ક્રોસ-સેક્શન અને વર્ટિકલ સેક્શન તૈયાર કરી તેમનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવાથી તેમની આંતરિક રચના અને મૂળ વિશે વધુ ચોક્કસ માહિતી મળી શકે છે.

આ સાથે કચ્છના જળકૃત સ્તરોમાંથી મળેલા કેટલાક અન્ય નમૂનાઓને અશ્મિભૂત હાડકાં હોવાની સંભાવના અંગે પણ નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય માટે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. એક નમૂનાને iliac hip bone જેવી રચના હોવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે અને તેની ઉંમર અંગે પણ ચર્ચા થઈ છે. જોકે આ ઓળખ અને ઉંમર હજુ વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રમાણિત થયેલી માનવી જોઈએ નહીં; તેના માટે નિષ્ણાત તપાસ જરૂરી છે.

આવા નમૂનાઓનું દસ્તાવેજીકરણ, ફોટોગ્રાફી અને સંગ્રહ કરવામાં આવી રહ્યો છે તથા પેલિયોન્ટોલોજિસ્ટ્સને અભ્યાસ માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે.

શું કચ્છની આ ચટ્ટાનોમાં લાખો વર્ષ જૂના સમુદ્રની કહાની કેદ છે?

વૈજ્ઞાનિક સંશોધનથી જો આ અવશેષોની ઓળખ અને સમયગાળો નિશ્ચિત થાય, તો કચ્છના ભૂસ્તરીય, પ્રાગૈતિહાસિક અને દરિયાઈ પર્યાવરણના ઇતિહાસને સમજવા માટે આ અભ્યાસ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

કચ્છનો ઇતિહાસ માત્ર માનવ સંસ્કૃતિના અવશેષોમાં નથી… કદાચ તેની ચટ્ટાનોમાં એક પ્રાચીન સમુદ્રની કહાની પણ સચવાયેલી છે.